Шығыс қазақстан облысындағы бизнестің дамуын талдау

Автор туралы мәліметтер. Нұрсоветов Біржан Ерланұлы – Қазақстан-Американдық еркін университетінің «Мемлекеттік және жергілікті басқару» мамандығының студенті

Аннотация. Мақалада Шығыс-Қазақстан облысының бизнесі даму мәселелері қарастырылған. Жыл өткен сайын кәсіпкерлік субъектілерін қаржыландыруға кететін өтінімдер сана өсіп келуде. «Бизнестің жол картасы» бағдарламасының шеңберінде жобаларды қаржыландыру жыл сайын өсіп келуде. Өндірістік цехтер мен бөлмелерді орналастыруға арналған шаруашылық меншікпен қамтамасыз ету қажеттілігі өзекті болып отыр. Бизнес субъекттері үшін ыңғайлы бизнес-климатты орнату бойынша жұмыстар жүргізілуде. «Даму» қоры ұйымдастыратын конкурстар жүргізіліп, кеңес беру тренингтері, шеберлік-сыныптары, оқыту семинарлары ұйымдастырылады.

Түйін сөздер. Кіші және орта бизнес, кәсіпкерлік, бизнесті қолдау, әлеуметтік жауапкершілік, бәсеке, мемлекеттік бағдарлама, тұрғындардың жұмыспен қамтылуы, жұмыссыздық, Бизнестің жол картасы, бизнес субъектілері.

2015 жылдың 1 маусым облыстағы шағын және орта бизнестің белсендi субъектілерінің саны 72148 бірлікке немесе 2014 жылдың осыған ұқсас кезеңімен салыстырғанда 112,3% (орташа республикалық көрсеткіште 114,0%) құрады. Шағын және орта бизнес субъектілерімен шығарылатын өнімдер (тауарлар, қызметтер) 2014 жылға 177,2 млрд. теңге немесе 107,1% құрады.

Шағын және орта бизнесте жұмыспен қамтылғандар саны 266707 адам немесе 2014 жылмен салыстырғанда 102,5% (орташа республикалық көрсеткіште – 103,6%) құрады.

2015 жылдың қаңтар мамыр аралығында шағын және орта бизнес субьектілерінен салық түсімдерінің көлемі 28,5 млрд. теңгені құрады, бұл 2014 жылдан 16,9% немесе 4,1 млрд. теңгеге артық, соның ішінде жергілікті бюджетке осы санаттағы салық төлеушілерден 10,7 млрд. теңге аударылған, 2014 жылға 120,3% құрады немесе 1,8 млрд. теңгеге артты.

«Бизнестің жол картасы 2020» бағдарламасын іске асыру шеңберінде Шығыс Қазақстан облысы кәсіпкерлерінен жалпы құны 47,3 млрд. теңге сомасына несиелерді қаражаттандыруға 263 өтінім түсіп, соның ішінде:

  1. «Жаңа бизнес бастамаларды қолдау» бірінші бағыты бойынша 21,3 млрд. теңге несие сомасына 217 өтінім;
  2. «Кәсіпкерліктің саласын сауықтыру» екінші бағыты бойынша 8,8 млрд. теңге сомасына 22 өтінім;
  3. «Кәсіпкерлердің валюталық тәуекелділігін азайту» үшінші бағыты бойынша банктерге облыстың экспортшы кәсіпорындарынан жалпы құны 17,2 млрд. теңге сомасына 24 өтінім түсті.

Бағдарламаның бiрiншi және үшiншi бағытын іске асыру шеңберінде жалпы құны 39,2 млрд. теңге несиелер сомасына Өңірлік Үйлестіру кеңесімен 229 өтінім мақұлданып келісілді.

«Кәсіпкерліктің саласын сауықтыру» Бағдарламасының екінші бағыты шеңберінде ҚР Үкіметі жанындағы Жұмыс тобының қарауына 16 жоба жолданды. Ағымдағы уақытты қаражаттандыруға жалпы сомасы 7,9 млрд. теңгеге 13 жоба мақұлданып, 7 өтінім бойынша қаражаттандыруға шарт жасалынды. Облыс бойынша ӨҮК және Жұмыс тобымен қаражаттандыруға жалпы құны 47,1 мрд. теңге сомасына 242 өтінім мақұлданып, және ҚР ЭДСМ-мен келісілген.

Шағын және орта бизнеске тоқталатын болсақ, 2014 жылдың 1 желтоқсанында облыстағы шағын және орта бизнестің белсендi субъектілерінің саны 67982 бірлікке немесе 2013 жылдың осыған ұқсас кезеңімен салыстырғанда 103,2% (орташа республикалық көрсеткіште 100,9%) құрады.

Шағын бизнестің белсенді кәсіпорындар саны өткен жылмен салыстырғанда 239 бiрлiкке өсіп және 4722 кәсіпорынды құрады, 2013 жылға 106,4% (орташа республикалық көрсеткіште 98,8%) құрады. Шағын және орта бизнес субъектілерімен шығарылатын өнімдер (тауарлар, қызметтер) 2013 жылға 417,6 млрд. теңге немесе 106,5% құрады. Шағын және орта бизнесте жұмыспен қамтылғандар саны 227887 адам немесе 2013 жылмен салыстырғанда 102,5% (орташа республикалық көрсеткіште – 103,6%) құрады. 2014 жылдың қаңтар-қазан аралығында шағын және орта бизнес субъектілерінен салық түсімдерінің көлемі 52,1 млрд. теңгені құрады, бұл 2013 жылдан 19,0% немесе 8,3 млрд. теңгеге артық, соның ішінде жергілікті бюджетке осы санаттағы салық төлеушілерден 20,1 млрд. тең-ге аударылған, 2013 жылға 127,9% құрады немесе 4,4 млрд. теңгеге арттық [1].

«Бизнестің жол картасы 2020» бағдарламасын iске асыру шеңберінде бұл жылы Шығыс Қазақстан облысы кәсіпкерлерінен жалпы құны 46,5 млрд. теңге сомасына несиелерді қаражаттандыруға 237 өтінім түсіп, соның ішінде:

  1. «Жаңа бизнес бастамаларды қолдау» бірінші бағыты бойынша 18,3 млрд. теңге несие сомасына 191 өтінім;
  2. «Кәсіпкерліктің саласын сауықтыру» екінші бағыты бойынша 8,7 млрд. теңге сомасына 23 өтінім;
  3. «Кәсіпкерлердің валюталық тәуекелділігін азайту» үшінші бағыты бойынша банктерге облыстың экспортшы кәсіпорындарынан жалпы құны 19,5 млрд. теңге сомасына 23 өтінім түсті.

Бағдарламаның бiрiншi және үшiншi бағытын іске асыру шеңберінде жалпы құны 35,5 млрд. теңге несиелер сомасына Өңірлік Үйлестіру кеңесімен 187 өтінім мақұлданып келісілді.

«Кәсіпкерліктің саласын сауықтыру» Бағдарламасының екінші бағыты шеңберінде ҚР Үкіметі жанындағы Жұмыс тобының қарауына 16 жоба жолданды. Ағымдағы уақытта қаражаттандыруға жалпы сомасы 7,9 млрд. теңгеге 12 жоба мақұлданып, 7 өтінім бойынша қаражаттандыруға шарт жасалынды. (2014 жылғы аталған бағыт бойынша жаңа жобалар қаралмайды).

Облыс бойынша ӨҮК және Жұмыс тобымен қаражаттандыруға жалпы құны 43,4 мрд. теңге сомасына 199 өтінім мақұлданып, және ҚР ЭДСМ-мен келісілген. Бағдарламаны іске асыру шеңберінде жеткіліксіз инфрақұрылымды тарту барысында жалпы құны 1038,6 млн. теңгеге 5 жоба соның ішінде, 2012 жылы – 297,314 млн.теңгеге, 2013 жылы – 741,29 млн. теңге іске асырылды.

Ағымдағы жылы ӨҮК-мен 2,0 млрд. теңгеден артық сомаға инфрақұрылымды тарту бойынша мақұлданған жобалар іске асырылуда. Жұмыспен қамту 2020 бағдарламасының екінші бағыты шеңберінде ауылда кәсіпкерлікті дамыту мақсатында өңірлік уәкілетті ұйым соңғы қарызгерлерді шағын несиелендіру үшін 123 несиелік серіктестіктермен 1915,2 млн. теңге сомасына шарт жасалды.

Шығыс Қазақстан облысының 2013 жылғы 1 қазандағы шағын және орта бизнестің белсенді субъектілер саны 2012 жылдың ұқсас кезеңінен 2,2% артты және 5130 бірлікті құрады. Облыс бойынша шағын және орта бизнестің белсенді субъектілерінің саны өткен жылмен салыстырғанда 147 бірлікке артты және 4664 кәсіпорынды құрады, 2012 жылдан 3,3% артық. Шағын және орта бизнестегі жұмыспен қамтылғандар саны 2012 жылмен салыстырғанда 122015 адам немесе 106% құрады. Шағын және орта бизнес субъектілерімен өнім (тауарлар, қызметтер) шығару 271,8 млрд. теңгені немесе 2012 жылға 102,5% құрады. 2013 жылғы 9 айдағы шағын және орта бизнес субъектілерінен түскен салық түсімінің көлемі 42,3 млрд. теңгені құрады, ол 2012 жылдан 32,7% немесе 10,4 млрд. теңгеге артық, соның ішінде жергілікті бюджетке аталған салық төлеушілер сатысымен 14,1 млрд. теңге ақша аударылды, ол 2012 жылы 118,2% немесе 2,2 млрд. теңгеге артық.

Қаржылай қолдау мақсатында өткен жылғы сәуірден бастап «Бизнестің жол картасы 2020» Бағдарламасын іске асыру басталды. Аталған бағдарламаны іске асыру шеңберінде 1, 3 және 4 бағыттары бойынша 2013 жылы Шығыс Қазақстан облысы бойынша 3 419 933,6 мың теңге сома қаражат қарастырылды, соның ішінде бірінші бағыт:

  • пайыздық мөлшерлемесі субсидиялау 316 770,4 мың. теңге;
  • кредиттерді кепілдік ету 161 255,5 мың. теңге;
  • индустриялық инфрақұрылымды дамыту 1 383 590,0 мың. теңге.

үшінші бағыт:

  • пайыздық мөлшерлемесі субсидиялау 1 180 150,1 мың. теңге.

екінші бағыт:

  • сервистік қызметтер 97 818,0 мың. теңге;
  • іскер байланыстар 13 350,0 мың. теңге.

Бағдарламаның үш бағыты бойынша облыс кәсіпкерлерінен Екінші деңгейдегі банктерге қарауға кредиттерінің жалпы сомасы 27,7 млрд. теңгеге субсидиялауға 80 өтінім келіп түсті. Бағдарламаның бірінші бағыты «Жаңа бизнес бастамашылықты қолдау» бағыты бойынша Екінші деңгейдегі банктерге қарауға кредиттерінің жалпы сомасы 9,6 млрд. теңгеге 42 өтінім келіп түсті. Қазіргі уақытта кредиттің жалпы сомасы 5,7 млрд. теңгеге 29 өтінім субсидиялауға Өңірлік Үйлестіру Кеңесімен мақұлданды және Экономикалық даму және сауда министрлігімен келісілді.

«Кәсіпкерлік саланы сауықтыру» екінші бағытты іске асыру шеңберінде банктерге қарауға жалпы сомасы 8,9 млрд. теңгеге 27 өтінім ұсынылды. ҚР Үкіметі жанындағы Жұмыс тобымен қарауға 16 жоба жолданды. Қазіргі уақытта жалпы сомасы 6 млрд. теңгеге 7 жоба субсидиялауға мақұлданды.

«Кәсіпкерлердің валюталық қауіптілігін төмендету» үшінші бағытты іске асыру шеңберінде Банктерге экспортқа бағытталған өнімді қолдауға жалпы сомасы 11,4 млрд. теңгеге 11 өтінім келіп түсті, (3 бағыт бойынша ЕКБ түскен өтініштер саны нақты мәліметтерге сәйкес емес).

Кредиттерінің сомасы 13,9 млрд. теңгеге 12 өтінім Өңірлік үйлестіру кеңесімен мақұлданды және ҚР Экономикалық даму және сауда министрлігімен келісілді [2].

Жеткіліксіз өндірістік инфрақұрылым өткізу шеңберінде 2014 жылы ӨҮК мақұлданған 427,2 млн. теңге сомаға «Арматура зауыты ауданындағы Машиностроителей көшесі бойынша бизнесті индустриялық дамыту аймағын құру» және «Өскемен қаласындағы Защита станциясына «Азия Авто» темір жол торабының кіріс жолы» 2 жоба іске асырылуда.

Ағымдағы жылы «Шемонаиха қаласындағы шекара жанындағы ынтымақтастық үшін агроөндірістік, көлік логистикалық орталық» жобасын іске асыру шеңберінде 162,7 млн. теңге сомаға сумен жабдықтау, кәріз, электрмен жабдықтау желілерін тарту жөніндегі жұмыстар жүргізуге ЖК «Арман» өтінімі ӨҮК мақұлданды және ЭДСМ келісілді. 277,8 млн. теңге сомаға («Шығыс Қазақстан облысы Зайсан қаласындағы «СМУ-Шығыс» ЖШС (су тартатын желілер, жылу желісі, кәріз желісі, электрмен жабдықтау, ішкі алаңдық жолдар) өндірістік базасының инфрақұрылым» жұмыс жобасы) «СМУ-Шығыс» ЖШС өндірісітік инфрақұрылымды өткізуге ЖК Г.С. Еңсебаеваның 17,5 млн. теңге сомаға өндірістік инфрақұрылымды өткізу жөніндегі «Семей қаласындағы емхана құрылысы» жобасы шеңберінде іске асырылуда.

«Өскемен құс фабрикасы» АҚ ШҚО Ұлан ауданындағы кәсіпорын инфрақұрылымының (индустриялық) объектілерін қайта құрумен жылына 20000 тонна ет «ӨҚФ» АҚ кеңейту» жобасы шеңберінде 1811,7 млн.теңге сомаға жеткіліксіз өндірістік инфрақұрылым өткізу жөнінде ҚР ЭДСМ келісуге жолданды.

«Бизнестің жол картасы 2020» Бағдарламасының «Кәсіпкерлік әлеуетті арттыру» төртінші бағыты шеңберінде кәсіпкерлік және өнеркәсіп басқармасымен мамандандырылған сервистік қызмет көрсету үшін ағымдағы жылы мемлекеттік сатып алу жөніндегі конкурс өткізілді. Қызмет көрсету бойынша жеткізуші анықталды – «Алтай» Шығыс Қазақстан Өңірлік ғылыми-технологиялық парк» ЖШС консорциум және «КазБизнес – Консалтинг» ЖШС.

Ағымдағы жылғы мамырдан шағын және орта бизнес субъектілеріне заңды кеңестер, консалтингтік, маркетингтік және басқа қызметтер көрсету жөніндегі жұмыс өткізіледі.

2015 жылғы 1 қазандағы жағдай бойынша Сервистік орталықпен 42,8 млн. теңге сомаға облыс кәсіпорындарына 671 қызмет көрсетілді, соның ішінде: бухгалтерлік есеп енгізу және есептілік құру бойынша 191 қызмет, статистикалық есеп құру бойынша 30 қызмет, кеден рәсімдері бойынша 73 қызмет, маркетинг және сапа менеджменті мәселелеріндегі кеңес бойынша 192 қызмет, ақпараттық технологиялар саласындағы қызмет көрсету жөніндегі 82 қызмет. Қазіргі уақытта Сервистік қызметтер ұсынуға 44 өтінім істе жатыр.

«Бизнес-Кеңесші» құраушы бойынша Кәсіпкерлік және өнеркәсіп басқармасы «Даму» кәсіпкерлікті дамыту қоры» АҚ-мен екінші жартыжылдықта бизнес негізіне оқыту семинарларын өткізу кестесін бекітті. Курстар облыстың әрбір өңірінде ағымдағы жылғы 15 қазанға дейін өткізу жоспарлануда. «Шағын және орта бизнестің топ-менеджментіне оқыту» құраушы бойынша «Назабаев Университет» АҚ базасында ЭДСМ бекітуге шағын және орта бизнестің 20 өтінімі жолданды, 13 өтініш беруші оқыды.

«Іскер байланыс» құраушы бойынша қазіргі уақытта облыстан «Даму» КДҚ» АҚна шағын және орта бизнестен 30 өтініш ұсынылды, 4 кәсіпкер оқыды. Қазіргі уақытта шетелде (Германия) сынақ мерзімін өткізу үшін 1 кәсіпкер (ЖК К.Ж. Азербаева, Семей қаласы) мақұлданды. 2 кәсіпорын бекітуде жатыр («ШҚ бұғы мүйізімен емдеу орталығы» ЖШС, «КрисАналит» ЖШС, Өскемен қаласы).

2014 жылда қаржылай қолдау мақсатында шағын және орта бизнес субъектілерінің жобаларына екінші деңгейдегі банктер арқылы «Даму» кәсіпкерлікті дамыту қоры» АҚ қаражатын шартты орналастыру бағдарламасы бойынша 8,7 млрд. теңге сомасында қаржылай қолдау көрсетілді. 2014 жылы ауылдағы шағын және орта бизнесті кредиттеу бағдарламасы бойынша облыстық бюджет қаражатынан 100 млн. теңге бөлінді. 49 қарыз алушылар қаржы дырылды, қосымша 182 жұмыс орындары құрылатын болады. «Продкорпорация» АҚ өкілдігі арқылы көктемгі егіс және жинау жұмыстарына АӨК субъектілеріне 198,3 млн. теңге бөлінді. «ҚазАгроҚаржы» АҚ филиалы арқылы ауыл шаруашылық техникасын сатып алуға, инвестициялық жобаларды қаржыландыруға және қайта өңдеу құрал-жабдықтарын алуға 4100,94 млн. теңге, соның ішінде қаржылық лизинг бойынша 1237,96 млн. теңге, құрал-жабдық лизингі бойынша 36,0 млн. теңге, инвестициялық жобалар бойынша 2826,98 млн. теңге. бөлді. Екінші деңгейдегі банктер шағын кәсіпкерлік үшін қаражат ұсыну көлемі бойынша негізгі кредит көзі болып табылады. Ағымдағы жылы шағын бизнес субъектілеріне 32,9 млрд. теңге бөлді. «Бизнестің жол картасы – 2020» бағдарламасын іске асыру аясында екінші деңгейдегі банктер кәсіпкерлердің 21,7 млрд. теңге сомасындағы кредит бойынша 55 өтінімін қарауға алды, соның ішінде 1-бағыт бойынша – 382,4 млн. теңге сомасындағы кредитке 12 өтінім, 2-бағыт бойынша – 9,2 млрд. теңге сомасындағы кредитке 36 өтінім (9 өтінім АФК кредиттеу комитетіне жолданды), 3-бағыт бойынша – 12,1 млрд. теңге сомасындағы кредитке 7 өтінім. Барлық үш бағыт бойынша субсидиялауға кредиттердің жалпы сомасы 18,9 млрд. теңгеге 17 өтінімдері мақұлданды. 2014 жылы 162,6 млн. теңге сомасында субсидиялау шарттары жасалды, 2015 жылғы болжанған субсидиялық қажеттілігі – 1255,2 млн. теңге.

Кәсіпкерлерді мүліктік қолдау мақсатында өндірістік үй-жайлармен қамтамасыз ету үшін бос тұрған немесе пайдаланылмайтын мемлекеттік меншік объектілерін ақысыз жалға немесе сенімгерлік басқаруға беру жүргізілуде. 2014 жылы сенімгерлік басқаруға 6 меншікке 9 объект берілді. Кәсіпкерлік қызметті ұйымдастыру мақсатында 954 жер телімі табысталды, 197 пәтерді қайта жоспарлауға рұқсат берілді.

Шағын бизнес кәсіпорындарынан тауарлар мен қызметтер сатып алу мақсатында шағын кәсіпкерлік субъектілерінің облыста өткізілетін мемлекеттік сатып алу конкурстарына қатысуы қамтамасыз етілуде, субъектілердің аталған санатындағы көлемі 21,6 млрд. теңгені немесе жалпы көлемнің 43,4% құрады [3].

Әкімшілік кедергілерді жою жөніндегі Республикалық жұмыс тобы отырысының хаттамалық тапсырмасын орындау барысында және әрбір облыстық және аймақтық мемлекеттік органдарында әкімшілік кедергілерді жою жөніндегі атқарылған жұмыстар шеңберінде рұқсат беру жүйесін оңтайландыру бойынша Жұмыс тобы құрылды. Олардың құрамына мүдделі мемлекеттік органдар өкілдерінен басқа да бизнес-қауымдастық өкілдері кірді («Атамекен» Одағы» ҚҰЭП, Қазақстанның кәсіпкерлер Форумы, өңірлік кәсіпқой құрылысшылар, қауымдастықтар, жарнама өндірушілер, көлік қауымдастығы және басқа да тәуелсіз сарапшылары).

Облыс әкімінің өкімімен (2009 жылғы 5 ақпандағы №1-31) құрылған Әкімшілік кедергілерді жою жөніндегі облыстық жұмыс тобы өңірде рұқсат беру жүйесін оңтайландыру органы болып белгіленді. Жұмыс тобына кәсіпкерлік мәселелерін жетекшілікке алған облыс әкімінің орынбасары басшылық етеді. Құрамына мүдделі облыстық мемлекеттік органдар мен қоғамдық кәсіпкерлер бірлестігінің басшылары кіреді [4].

 

ӘДЕБИЕТТЕР
  1. Официальный интернет-ресурс акима ВКО http://www.akimvko.gov.kz
  2. Дүйсембаев К. Ш. Кәсіпорынның қаржылық жағдайын талдау.Алматы, 2002.
  3. Қабдиев Д.Қ. Экономикалық саясат. Лекциялар. – Алматы: «Экономика», 2002
  4. Мынбаев С. Большие перспективы малого бизнеса // Промышленность Казахстана №2, 2005.
Год: 2017
Город: Алматы
Категория: Юриспруденция