Ұн өндіру технологиясының ерекшеліктері

Осы маĸалада бидайды үнға айналдырудыд ĸąзíрri жағдайы мен келешегі жайлы жэне астыĸты үнғай айналдыру технологиясын^ің процесі ĸарастырылraн. Астыĸ өңдеу өнеркэсібі үн, жарма өндіріп шығаратын жетекші салаларыныщ бірі болып табылады. Астыĸ өңдірісінің даму деңгейі еліміздің эл-аук^гтын. мемлекетіміздің жэне аимаю-ардыщ экономикалыĸ жағдайынының ең маңызды сипаттамаларының бірі болып табылады. Ауылшаруашылыĸ өндірісінде бидай өндірісі даму деңгейі жетекші жэне маңызды сипаттама болып табылады. Себебі бидайдан хгл^іқд^ің негізі корегіне жататын жэне күвделікгі ĸолдíшысĸа ие үн жэне жарма өңімgерің өңдір℮ді. Еліміздің үн өндіру саласы өзшің дамуы барысында айтардыĸлай жаĸсы нэтидеге ĸол жеткізді жэне оның бодашақгағы дамуы сапалы өнім шығару, білікгі маман дайындау жэне жетістіктерін ĸолданумен тығыз байланысты. Сонымен ĸатар үн өндіру технологиясының дамуы жалпы технологиялар дамуындағы жетекші буын болғаны айĸын.

Қазіргі уаĸытта Қазақстанда астыĸ өндіруді тYраĸтандыру ауыл шаруашылығы ғылымдары мен өндірістің негізгі міндеттерінің бірі болып табылады. Қазаĸстанның астыĸ өндірісі мүнай өндірісімен ĸатар стратегиялыĸ болып табылады. Сондыĸтан '^азаĸстан - 2030" даму стратегиясында астыĸ азыĸ- тỵлíк нарығының негізін құраушы ретінде ĸарастырылады. Әсіресе бyл мэселе нарыĸтыĸ экономикаға көшуге байланысты өткір ĸойылып отыр, бір жағынан Республикамыздың дỵниежỵзíндегí дамыған 30 елдің құрамына кіру маĸсатында жэне ĸуатты бидай астығын арттырудың, оның экономикалық элеуетін тұрақтандырудың, эрі азыĸ-тỵлıк қауіпсіздігін қамтамасыз етудің айтарлыĸтай шарты. Сондыĸтанда yнды өндіру технологиясы маңызды мэселе. Астыĸ шаруашылығының дамуы елдің политикалыĸ, экономикалық тұрақтылығын жэне азыĸ-тỵлíк қауіпсіздігін анықтайды[1].

Yн кỵнделíктí тyрмыста ỵзбей қолданысқа ие болған азықтың бірі жэне маңыздысы. Yнды дэнді- даĸылдарды yнтаĸтау арĸылы аламыз. Негізінен бидай, арпа, жỵгерí, сұлы, бұршақ дэндерінен дайындалады. Yн тỵрí мен типінен ỵш сортын ажыратады. Бидай yнын наубайханалыĸ жэне макарон өндірісі ỵшíн өндіреді. Наубайханалық yннан жоғары, 1 - ші, 2 - ші сортты жэне кебекті yн шығарылады.

Жоғары сортты ұн өте майда ұнтақталған эндоспермнен тyрады, ĸyрамында кебек мỵлде болмайды. Ол крем реңді ақ тỵстí; yн бөлшектерінің өлшемі 30 - 40 мкм (№43 електен өтеді). Кулділігі 0,55% аспайды. Клетчатка мөлшері 0,08 - 0,19 % . Бyл yнда салыстармалы тỵрде крахмал мөлшері көп (67 - 69%) жэне белок аз (10%). Шикі клейковина шығымы 28% аз емес. Оның наубайханалық қасиеті жоғары. Оны жақсартылған жэне май қоспалы нан өнімдерін жэне ұннан жасалған кондитер бyйымдары ỵшíн ĸолданады.

Бірінші сұрыпты бидай ұны ұстағанда жұмсақ, майда ĸылып тартылған, аĸшылдау келеді. Бірінші сұрыпты ұнның жабысу қасиеті жақсы, сондықтан одан иілгіш ĸамыр жасауға болады. Ерекше пішінді, ỵлкен көлемді нан өнімдерін дэл осы yннан пісірген дyрыс. Бэліштер, нандар, ĸyймаĸтар, кеспе, жайма осы yннан жаĸсы шығады.1 - ші сорт yн сарғыш реңді ақ тỵстí; бөлшектерінің өлшемі 40 - 60 мкм. Оның ірілігі № 35 жэне 43 електерінен елеу арĸылы сипатталады. Жоғары сортты yнмен салыстырғанда бyл yнда крахмал аз (64 - 67%), кỵл (0,6 - 0,74%) көбірек жэне шикі клейковина шығымы 30 - 37%. Ол аспаздыĸты (кеспе, пирожки, блини, ĸyймаĸ т.б.) жэне эртỵрлí нан жэне тоқаш өнімдерін пісіруге кең ĸолданады.

Екінші сyрыпты бидай yны - yн арасындағы дэрумендер мен микроэлементтерге бай болады. Бyл ұннан нанның тỵр-тỵрлерí, печеньелер пісіріледі. В1, В2, РР, Е дэрумендері мен аĸуыздар осы екінші сyрыпты yнда болады. Тỵсí жағынан ол жоғары сyрыпты жэне бірінші сyрыпты yндардан кỵцгíрт, құрамында кебектер болуы мỵмкíн. Алайда бұл - ең пайдалы бидай yны.2 - ші сорты yн сары немесе сyр реңді ақ тỵстí; yн бөлшектері біртекті емес жэне 1 - ші сортты ұн бөлшектеріне қарағанда ірірек, өлшемі 30 - дан 200 мкм дейін. Ірілігі № 27 жэне 38 електерден елеу арĸылы сипатталады. 2 - ші сортты yн жоғары жэне 1 - ші сортты yннан крахмалдың аз мөлшері мен (61-63%) жэне белок салыстырмалы көп мөлшермен (11-13%) ерекшеленеді, шикі клейковина шығымы 25%. Кулділігі 1,00 - ден 1,25% аралығында ауытĸиды[2, с.147-151].

Қазірде дỵкен мен базарларда сyранысĸа ие ең көп ұн - бидай ұны. Бидай ұнының жоғары, бірінші жэне екінші сyрыптары бар екендігін білеміз. Сол yн сорттарының өндіру технологиясының ерекшеліктерін ĸарастырамыз.

Yн зауыттарында бидайды ұнға айналдыру процесіне келесі негізгі факторлар эсер етеді: өндіріске тỵсетíн бидайдың сапасы, технологиялық деңгейдің даму сатысы, технологиялық жабдықтың сапасы жэне жағдайы. Yн өндіру технологиясы ауылшаруашылыĸ өндірушілерінен астыĸ ĸабылдап алған сэттен басталады. Бидайды элеваторға тиемес бyрын оның сапа көрсеткіштерін аныĸтап алады. "Ынтымак-2030"ЖШС-да барлыĸ бидай міндетті тỵрдегí лабораториялық тексерістен өтеді. Арнайы автоматтандырылған бидай сорттаушы компьютер кезекпен 6 сынамасын таңдап алады. Жỵйе өзі белгілі иуктеш белгілейді жэне сынамаларды алу тереңдігін белгілейді. Көрсеткіштер нақты, дэл болуы ỵшíн эрбір париядан 2 кг-дан 4 кг-ға дейін мөлшерде бидай алынады. Бyл сынаманы ең бірінші зиянды нан зиянкестеріне жұқпалылығына зерттейді. Бидай құрамындағы микроорганизмдердің бар не жоқ екенін диаметрі 1,5-2,5 миллиметр болатын екі елек ĸолдану арĸылы аныĸтайды. Елек арĸылы өткізілген астыĸ бункерде ĸалады да, ал микробөлшектер арнайы дайындалған ыдысқа тỵседí. Содан кейін оларды ỵлкейткíш эйнек арқылы зерттейді. Одан кейінгі жұмыстар автоматтандыру көмегімен жỵредí.

Заманауи технологиялар көмегімен санаулы уақыт ішінде астықтың сапасын, оның ішінде клейковина мөлшерін, кулділігін жэне ылғалдылығын аныĸтайды. Тағы бір маңызды аспектісі бөгде иістің болмауы. Астық құрамындағы бөгде иістің барын не жоғын тексеру ỵшíн бидайды екіге бөлініп иіскейді. Қалған бидайды жинақтауға салып, тэулік бойынша орташа ỵлri жасайды. Себебі ұн зауытына астықты эртỵрлí алқаптан акеледі. Ары қарай астық тиелген көлік таразыға жөнелтіледі. Өлшену приципі өте ĸарапайым. Астыĸ тиелген жỵк көлігі таразыға толыĸтай өлшенген соң брутто массасын аламыз. Астыĸты бункерлерге апарған соң, бос жỵк көлігі таразыға өлшенеді. Сол арқылы астықтың таза нетто массасын бірінші көрсеткіштен екінші көрсеткішті азайту арĸылы аламыз. Бункерлерге апарылған астыĸ сол жақтан элеваторға тỵседí. Оның қозғалысында өзгеріс болуы мỵмкíн, егер де лаборатория астықтың ылғалдылығы жоғары деп аныĸтаса. Астыĸ бyзылып кетпеуі ỵшíн қосымша кептіруге жіберілуі мỵмкíн. Камералардың ішкі жағында пеш орналысады . Астыĸ ол жаққа сырттан тỵседí. Астықты жіберу жэне тиеп жіберу уаĸыты вертикальді тỵрде бірдей жылдамдықпен өтеді. Сол себепті астық не кỵйíп, не құрғап кетпейді.

Элеватор пунктінің операторы бидайдың ĸандай көлемде болатынын бөліп, басĸарып отырады. Әрбір астықтың барлық бағыттағы қозғалысы арнайы журналға жазылып отырады. Элеваторға тỵскен бидайды ары ĸарай астыĸты тазалайтын бөлімге жібереді. Бyл көп сатылы процесс. Алдымен бидайды минералды ĸоспадан тазалайды. Көптарапты тербелістен сепараторлы орналасқан елек бидайларды фракцияларға бөледі. Сеткаға түскен бидай тордан арғы бетке түседі, ал қалған сабан және неше түрлі қоқыс төменге түседі. Екінші електен өткізу деңгейінде елек бірінші елекпен салыстырғанда әжептәуір майда торлы. Бұл електен майда қоқыс ғана өтеді да, бидай тазартудың келесі деңгейіне өтеді. Астықпен түскен майда тастар тас тазалаушыда вакуумның арқасында шығарылады. Әр түрлі қоқыстан тазартылған, жеңілденген бидай ауалы конвейерге, ал тастар жинақтауышқа түседі. Сосын бидай триерлі тазалауға түседі. Бұл фильтр бидайды сұлы қоспадан ажыратады. Бұндай триерлі жабдықта айналмалы цилиндар орналасқан. Цилиндрдің ішкі бөлігі тереңдетілген сорттаушы ұяшық деп аталадын бөлшектен тұрады. Ұяшықтарға салынған бидай жоғарыға көтеріледі және қабылдаушы механизмге жөнелтіледі. Ал қалғандары шығарылады.

Бидайды ұнға айналдырмас бұрын оны ылғалдандырады. Оператор жүйеге параметрлерді қояды, автоматты түрде бірыңғай сумен қамтиды. Ылғалдандыру процессінің өзі 3 этаптан тұрады. Бірінші этап 12 сағат бойы бақылау. Сол кезде ылғал мөлшері шамамен 15,4%-дей болады. Одан кейін бидайды басқа бункерге ауыстырады. Ол бункерде бидай 8 сағаттай тағы да ылғалдандырылады. Ылғалдылығы шамамен 16,2 % болады. Ары қарай 1 сағат көлемінде ылғалдылығы 16,5%-ға дейін көтеріледі. Осындай процестерден кейін ғана бидай ұнтақтауға дайын болып саналады [3, с.79-83].

Астықты ұнға айналдыру осы машиналарда басталады. Диірмен залы өте шулы. Бірінші қатар тор диірмен деп аталады. Мұндай машинаның ішінде орамдар орналасқан. Екі орам бидайды ұнға жақын түрге шейін ұнтақтайды. Ұнға жататындығын торлы елек машиналар анықтайды. Ауалы конвейер арқылы алынған нәтиже елекке бағытталады. Бидай бірінші диірменнен өткеннен соң, барлық алынған өнім орам арқылы торлы елек машинаға бағытталады. Торлы елек машиналары пневматикалық діріл принципі әсер машиналарына жатады. Торлы елек машиналардың жұмыс барысына жоғарыда ауа ағынында ауытқымалы тегіс елекке өнімді елеу жатады. Осы процесс кезінде өнім бірнеше қабатқа орналысады, өзіндік әртүрлі компоненттерін сорттайды. Анағұрлым ауырлау құрамдар төменге түседі және еленеді. Ал, жеңіл құрамдар беткі қатпарларға қалады да, електен алынады. Фракциялар қоспалармен байытылып, бидай қабыршығынан толықтай тазартылған соң, күлділігі азырақ болатын ұн алу мақсатында ұнтақтау жүйесінің орамды станоктарына жіберіледі. Бидай өнімдерін байыту және ұнтақтау аралық процестің эффективтілігіне сейкесінше ұнның шығымы, жоғарғы және бірінші сорт ұндарының сапасы байланысты. Ұнның сорты оның ақшылдығының, күлділігінің және клейковинасының қысқаша мазмұнды көрсеткіші.

Жоғарғы сортты ұнға бидайдың өзегі, ал бірінші сортты ұнға дәннің денесі жіберіледі. Принципке сәйкес тауар қаншалықты жүйеде орам мен електен өткен сайын оның сорты төмендейді. Бидай ұнға айналдыру кезеңінде бірнеше рет шеңбер жасағаннан кейін оны бақылауға жібереді. Жоғары нәтижеге қол жеткізу үшін, үш күндік уақытты қамтитын демалысқа жіберіледі. Диірменшілер тауар қоршаған орта температурасына қалыптасуы және дем алуы қажет деп санайды. Әр түрлі сорт ұндарын араластырып алмау үшін және нақты анықтау үшін өнім сынамалары лабораториялық тектерістен өтеді.

Біріншеден ұнның ақшылдығын, екіншіден клейковина мөлшерін тексереді. Ұнның клейковинасын тексеру үшін 25 граммдық қамырлан шарик жасаймыз, оны 20 минут бақылауға қалдырамыз. Әрі қарай 3литр суда жанағы қамырдың крахмалын жуамыз. Сумен жұмыс істеген соң, оны кептіреміз және таразыға өлшейміз. Шыққан массаны 4-ке көбейтеміз. Клейковина мөлшерін осылай анықтаймыз. Барлық процесс 2 рет қайталанылады. Бұдан бөлек қамыр созылғыштық қасиетіне сыналады. 15 минут суға саламыз, бұл уақытта сапалы қамыр формасын өзгертпеуі тиіс. Формасын өзгертпейтін қамыр сапалы, жоғарғы сорт ұннан жасалған қамыр болып саналады және ұнды қаптауға рұқсат беріледі. Ұнды 1кг-дан 50 килограммға дейінгі қаптарға қаптайды[4, с.60-64]. Машина автоматты түрде порцияны анықтап, қаптарға салады. Оператор қаптарды ғана беріп тұрады. Қапқа ұн салынған соң, қапқа қажетті мағлұмат берілген этикетка қаптың жоғарғы жағына жапсырылады, ары қарай конвейерлі бауға және тиеуге жіберіледі. Пакет формалайтын машина автоматтын түрде қаптарды науаларға қояды. Қаптар пресстаудан өткен соң, жүйе төселімге жібереді. Лентадағы қаптарды катушка бірінші датчиктен өткен соң, екінші бетке айналдырып қояды. 8-қатарлы қап ұндар дайын болғанда оларды басып алып кетеді. Қазіргі кезде дайын өнім көбінесе теміржол транспорттары арқылы тиеліп жіберіледі.Ұн өндіру технологиясының бастапқы этаптарынан соңғы дайын өнімді алғанға дейінгі барлық процесс осылай өтеді.

Сонымен қатар ұн өндіру технологиясының ерекшелігімен қатар, еліміздегі ұн өндіру технологиясының болашағы жоғары. Ұн өнімдерінің сапасын арттыру осы сала өндірісінің даму тұрақтылығы мен әлемдік нарыққа шығу мүмкіндігінің кепілі болатынын ескере отырып, бұл бағытта келесі нақты қадамдар шешімін табуы тиіс деп санаймын: ұн саласына қатысты өндірістік және ғылыми-зерттеу мекемелерінің ортақ жүйесін құру; өнімнің сапасын көтеруде және адам өміріне қауіпсіздігін қалыптастыруда стандарттау мен сертификаттау талаптарын жетілдіру бойынша ұсыныстар жасау; өнімді дайындау мен өңдеуде отандық және шетелдік жаңа, озат техника мен технологияларды пайдалану; отандық өнімдердің әлемдік рынокта белсенді қозғалуына ұн технологиясының ұлттық брендін ойластыру, экспортқа шығару үшін тасымалдау тарифын барынша төмендету.

Мысалы, ол үшін отандық өнімдердің әлемдік рынокта белсенді қозғалуына ұн технологиясының ұлттық брендін ойластыру қажет, экспортқа шығару үшін тасымалдау тарифын барынша төмендетуге болады.Ол үшін логистикалық компаниялар арасындағы бәсекелестік туындауы қажет. Сонымен қатар жалғыз компаниямен жұмыс істемей, бірнеше компаниялармен бірге тасымалдау жyмыстарын жасау ĸажет. Сол кезде логистикалыĸ компаниялардың да ĸызмет сапасы жаĸсарады, yн өндіретін компаниялардың да отандыĸ өнімді экспортқа шығару мүмкіндігі ұлғайатын еді.

 

Әдебиеттер тізімі:

  1. Қазақстанның элеуметтік жаңғыртылуы: Қазақстан Республикасының Президенті- Н.Ә.Назарбаевтың Қазақстан халқына жолдауы: "Нұрлы жол"- Қазақстанның жаңа бағыты.- Электрондыĸ сілтеме: http:// http//www.akorda.kz/kz/ page/page218342
  2. Смагулов А.К. Ауыл шаруашылыĸ өнімдерінің сапасын сараптау жэне баĸылау. -Алматы. 2005.-147151с.
  3. Ə.I.Iзтаев, С.Т. Тастанбеков, Ж.С. Әлімқұлов, К.Б.Байболов, Т.Ж. Баярстанов, Т.Е. Омаров. Астыĸ өнімдерінің технологиясы.-Алматы. Сапа баспасы, 2006. -79 -83с.
  4. Байболов Б.К., Қасымбек Ж. Yн жэне жарма технологиясыныңы ĸысĸаша курсы.-Алматы.. АТУ, 2004. -60-64с.
Жыл: 2017
Категория: Экономика