Философия

Научные статьи по дисциплине Философия опубликованные в Казахстанских научных журналах

Мақалада Т.Əбдікұлының прозалық шығармалары зерттелді. Жазушының қаламгерлік шеберлігі өмірдің шынайы жағдаяттарын бере білуімен ерекшелінеді. Ол өмірдің шынайы болмысын философиялық тұрғыда қарастырды. Автор Т.Əбдікұлының прозалық шығармаларында қазақ халқының тағдыры қалай көрінетіндігі тақырыптық-проблемалық тұрғыда, өзектілігін бейнеледі. Сондай-ақ қаламгердің суреткерлік шеберлігі, прозалық шығармаларындағы образдар жүйесі, кейіпкерлерінің ішкі жан дүниесі, адамның қоғамдағы алар орны психологиялық аспектіде талданды.

Кенесары ханның басшылық етуімен 1837–1847 жылдары жүргізілген ұлт-азаттық қозғалысының негізгі мақсаты Абылай хан тұсындағы аумақтық тұрақтылықты қалпына келтіру болып табылатындығы айтылған. Кенесары Қасымовқа қазақтың үш жүзі руларының едəуір бөлігін өз туы астында біріктіре алғандығына көңіл бөлінген. Оның жасақтарының текшілдері арасында атақты халық батырлары болғандығы көрсетілген. Қазақ жерлерін əскери отарлауға, Қоқан бектерінің озбырлығына қарсы жүргізілген жаппай күрестің ұлт-азаттық сипат алғандығы туралы қорытынды жасалған.

Мақалада Бұқар жырау шығармаларындағы романтизм əдісіне тəн сипаттар қарастырылды. Романтизмнің негізгі бейнелеу тəсілдерінің жырау туындыларындағы қолдану ерекшеліктері зерттелді. Жыраудың хандар мен билер образын сомдаудағы романтикалық пафосы, субъективті көзқарастары əдеби-теориялық тұрғыдан талданды. Жырау толғауларындағы максималистік мақсат, автор қиялының көркем берілу жолдары айқындалды. Дала романтикасының суреттелуіндегі дəстүр мен жаңашылдық ауқымы көрсетілді. Шығармалардағы Абылай бейнесіне қатысты тың тұжырымдар жасалды.

Мақалада ХV ғасырда өмір сүрген көрнекті философ-утопист, ақын, дипломат Асан қайғы бидің өмірі мен қызметі суреттелген. Көне жырау Асан қайғының есімі көптеген түркі халықтарының аңыздары мен ертегілерінде кездесетіні көрсетілген. Халық арасында оның «қайғы», яғни қайғы- қасіретті, қайғылы, сормаңдай атанғандығы, айтылған. Асан қайғы қазақтың алғашқы хандары Керей мен Жəнібекті қолдағаны, олардың кеңесшісі болғандығы, өз шығармаларында халық тағдыры, хан билігінің əділ болуын қалағандығы көрсетілген. Бытыраған қазақ ру-тайпаларының бірлігі, топтасуы идеясын көтерген алғашқылардың бірі болғандығы жəне оның бұл мұңы «Жерұйық» атты шығармасында жырланғаны дəлелденген. Асан қайғының рухқа толы еңбектері, ауызша əдеби шығармашылығы халықтың мұңы мен сенімдерін білдіретін бірден бір құралы болғандығы туралы қорытынды жасалған. 

Адам! Оның кемел ақыл-ойына, шамасына шаң жұқтырмас жүйріктей шешен тіліне, асыл тастай сан қырлы өнеріне табынып, тамсанған тұста бас əріппен жазып, ардақ тұтар Адам, сайып келгенде, əлі ашылмаған жұмбақ əлем, əлі айтылып бітпеген дастан. Адамның болмыс-бітімі, табиғаты соны заманнан бері небір сұңғыла ғұламалардың ойын он саққа алып қашып, алуан-алуан пікірге маңдай тіреткен. Бірақ берік байлам жасап, тиянақты тұжырымға табан тіреп, яки, Адам деген құдірет мынадай болады деп нақты айту қиынырақ. Сондықтан да сарыла зерттеу, тынбай іздену, таласа талқылау, жүйелі талдау, үздіксіз жалғасып, үрдіске айналып келеді. Демек,  адамның қоғамдағы орны мен рөлі дегенді айқындау бір күннің не бір ғасырдың шаруасы емес. Ол ықылым заманнан бері күрделі мəселе болса, бұдан былайғы жерде де адамзат өмірімен сабақтаса, тамырласа жалғасары даусыз. Адам жайлы пікірлер қаншама қиыншылықты болғанмен, осы мəселеге ат басын бұрған ғалым, ойшыл, даналардың барлығы да адамды қоғам дамуының негізгі қозғаушы күші деп таныған. Алайда адамның мəнін, табиғатын тануда, оның жасампаздық мүмкіндіктерін бағалауда зерттеуші- ғалымдар ортақ бір тоқтамға келе алмай, пікір қайшылығына ұрынғаны жасырын емес.

Шəкəрім көптеген еуропа ойшылдарының шығармаларымен таныс болған. Ол өз шығармаларында еуропа ойшылдарының идеяларын ортаға салып қана қоймайды, олармен ой жарыстырады, пікір таластырады жəне солардың деңгейінде көзқарас білдіріп, керек кезінде оларды сынға да алған. Шəкəрім философия тарихында ерекше назар аударған кезең — ХІХ ғасыр еуропа ойшылдары уақыты. Ол əсіресе неміс ойшылы Артур Шопенгауэрдің пессимизмі мен француз ойшылы Огюст Конттың позитивизміне ерекше назар қояды. Жаңа философия деген атауға ие болған ХІХ ғасыр еуропа философиясын Шəкəрім қай қырынан сынға алды деген  маңызды сұрақ туындайды. Мақаланың басты мақсаты осы сұраққа жауап іздеу болып саналады. Алдымен ХІХ ғасыр жаңа философиясының басында тұрған А.Шопенгауэрге жəне соңынан О.Конттың позитивизміне талдау жасамақпыз. Оған деген Шəкəрімнің дүниетанымдық ұстанымын саралау мақаланың басты міндеті болып табылады.

Қазіргі кезде жаңартылған əлеуметтік қоғам дамуындағы жеке адамның қалыптасуы, рухани мəдениеттің артуындағы Қазақстандағы діннің бүгінгі жағдайы орасан зор рөл атқарады. Рухани мəдениет — бұл ескіден қалған тарихи мұра, ол қазіргі кездегі қоршаған өмірге, адамгершілікке, тəрбиелікке, бірігіп қимыл жасауға Қазақстандағы діннің шарттарын үйренуге жəне өркендеудегі əлеуметтік мұра ретінде қарастырылады.

Діннің жағдайы қоғам дамуына тікелей қатынасы бар. Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ə.Назарбаев «Сындарлы он жыл» атты еңбегінде «Бүгінгі күнгі жекеленген елдердегі діни сана- сезімнің өсуі кездейсоқ құбылыс емес. Дін ұлттың жəне мəдени біртектілікті сақтаудың негізіне айналып отыр», — дейді [1].

Техниканы əр түрлі бағытта саралау қазіргі гуманитарлық ғылымдардың алдында тұрған мақсаттардың бірі екені белгілі. Міне, соның ішінде, біздің ойымызша, оны мифологиялық аспектіде қарастырудың да өзіндік орны бар. Ол ең бастысы сенімнен дəлел туатын жүйе. Бұл жүйе бойынша ертедегі  деп  уақыттық,  архаикалық  деп  тарихи  мəдени-əлеуметтік  шектеу  қою  өте  қиын. Себебі «адам миы XX ғасырда өмір сүрсе, көп адамның жүрегі əлі тас дəурінде». Бейсаналық, эмоциялық миф құрылымындағы негізгі элемент жəне генетикалық механизм десек жаңағыдай қасиеттерден құралған логика — сол эмоция логикасы. Оның көрсетілу жолы əр қилы болғанымен, əсер ету каналы, кеңістік пен уақытта таралу өрісі біреу — ол қоғамның жəне жеке адамның санасы. Қарама- қарсылық санада болсын практикалық іс-əрекетте болсын қашанда тығырыққа тірейтін нəрсе. Бұл құбылыспен экзистенциалдық, этикалық, саяси-əлеуметтік, экологиялық кең спектрлі факторлар тоғысып жатыр.

Қазіргі кезде жаһандану мəселесіне ерекше назар аударылуда. Əлеуметтік-гуманитарлық білім жаһандану үрдісінің жағымды жəне жағымсыз жақтарын зерделеп, методологиялық жəне танымдық, аксиологиялық тұрғыдан ой қорытуда. Жаһандану үрдісінің экономикалық, саяси, əлеуметтік, ақпараттық, мəдени астарлары терең зерделенуде. Бұндай қарқынды жəне жүйелі зерттеулер əсіресе ХХІ ғасырда кеңінен етек алып отырғанын атап өткен жөн.

Жаһандану, кейбір ғалымдардың айтуынша, əлемдік сипатта дамып, бүкіл адамзат қоғамында түбегейлі бұрын-сонды болмаған өзгерістер мен жаңғырулар əкелуде. Жаһанданудың басты типтік жəне сапалық көрсеткіштеріне транстерриториялық сипаттағы экономикалық-шаруашылық, сауда- қаражаттық, мəдени, ақпараттық байланыстармен өзара əрекеттердің интенсивті түрде дамуын, қаржы-экономикалық нарығының пайда болуы мен тауар, капитал, жұмыс  күшінің интернационалдық сипат алуын, трансұлттық корпорациялардың пайда болуын жатқызуда.

Шəкəрім Құдайбердіұлы — қазақтың ұлы данышпан ойшылы. Қазақ философиясында ар, ұят, ынсап, қайғы мəселелерін философиялық логикада тұңғыш рет қарастырған ойшыл. Өз философия- сында ақыл-ой, ұждан мəселелерін анықтаған. Ұждан дегеніміз — ынсап, мейірім, əділет. Бұл екі өміргеде керек іс. Жанға азық болатын құндылық. Ақыл-ойдың жиырма сегіз түрін көрсеткен. Соның ішінде сау ақыл деп соған ерекше тоқталған философ. Адамды басқа тірі жандылардан өзгешеленді- ретін оның ақыл-ойы емес пе, Шəкəрім өз философиясында дүниені танушы, адамды адамдық негізге жетелейтін, ең негізгі қасиеті ретінде ақыл-ойды қарастырған.

Оның дүниетанымы көбіне мораль философиясына жақын. Шəкəрімнің дүниетанымы көбіне мо- раль философиясы мен ар ілімін қамтиды.

Шəкəрім дүниетанымында тəңір, нұр, күн, табиғат — қасиетті, киелі ұғымдар.

Идеологияға адамдар, институттар, партиялар, қауымдастықтар арасындағы институционалдық қатынастардың маңыздылығын көрсету жəне де нақты қоғамдық-тарихи жағдайлардағы қандай да бір саяси шындықтарды түсіндіру, негіздеу, ақтау немесе қабылдамау міндеті жүктелген. Оның маңызды қызметі қандай да бір қауымдастықты немесе топты өзге қауымдастықтар мен топтардан ажыратуда жатады. Германдық зерттеуші О.Ламберг айтқандай, бұл қызметтің қорғаныштық əрекеті тиісті топ мүшелерінің қорғаныс, қорқыныш, агрессияшылдық инстинктілерін тудыратын басқа қоршаған орта өшпенді күш ретінде көріну жағдайында орын алады. Əрбір идеологиялық құрылыс өзінде антиподы, немесе қарсыласы, туралы толық мəлеметті иеленеді. Жəне де топтың бірігушілік дəрежесі көбіне қарсыластың бейнесіне байланысты [1].

Қазақстан Республикасы өз тəуелсіздігіне ие болғанына көп уақыт болған жоқ. Дегенмен, осы қысқа мерзімді тарихи тұрғыдан алып қарағанда, елімізде болып жатқан түбегейлі өзгерістердің нəтижелері бəрімізге толық көрінеді деп айтуға болады.

Қазақ халқының сан ғасырлық тарихи жəне көп азап көрген тағдырында бірінші рет біздің атабабаларымыздың ғасырлар бойы армандаған ұлы мақсаты жүзеге асқан сияқты. Əлем картасында Қазақстан атты тəуелсіз мемлекет пайда болды. Мемлекеттіліктің барлық саяси институттары құрылып, экономика нарықтық жолға түсті. Осы жолда біз еркін демократиялық қоғамды дамытудың жедел бағытын жария ете отырып, тəуелсіз Отанымызда батыстық өркениеттің жемісі болып табылатын құқықтық мемлекетті қалыптастыру қажеттілігі туралы сөз етпекпіз.

Адамның рухани дүниесі өте күрделі де əр түрлі. Олардың қатынастарының ішінен тікелей дүниетанымдықты құрастыру қатынасы бар. Дүниетанымның мазмұндық байлығын біз дүниеге қатынастықта байқап білеміз. Осындай сан алуан мазмұндық көзқарас жағынан қарастырсақ, олар рационалды жəне иррационалды көзқарастар болып екіге бөлінеді. Рационалды жəне иррационалды көзқарастар философиялық категорияға жатқандықтан, бұл феноменологияларды философиялық тұрғыда қарастырамыз. Философиялық ілім, қандай бір дүниетанымдық көзқарас болмасын, оның өзегін, «ядросын», құрастырады.

Рационалды (лат. ақыл) деп бір жүйеге келтірілген, логикалық заңға бағынатын, теориялық деңгейде құрастырылатын ілімдік көзқарасты айтамыз. Рационалды көзқарас дами келе рационализмдік- ілімдік көзқарасқа айналады. Рационализм ақылға, парасатқа, парасаттылық бейімділіктің ақиқаттылығына, дəлелдік күшіне сенуді білдіреді.

Қазіргі уақытта Батыс пен Шығыстың философиялық жəне мəдени мұраларын сатылап салыстыру мəселесімен айналысатын — философиялық əлеуметтік компаративистика, немесе салыстырмалы философия. Қазіргі заманғы философиялық əлеуметтік компаративистика тарихи философиялық зерттеулердің дербес саласы жəне оқу пəні ретінде өзінің институционалдық жəне концептуалдық негізінің ақырына таяп қалды. Мысалы, екі компаративистік зерттеулер орталықтарына — Гавай университеті — Гонолу, АҚШ жəне Нью-Дели, Индиядағы  зерттеу орталығы жатады. Бұл орталықтарда 1939–1989 жылдары Батыс — Шығыс мəселесіне қатысты 6 конференция өтті. 1951 жылдан бастап тоқсан сайын «Батыс пен Шығыстың философиясы» атты журнал шығып тұрады. Мұнда көптеген компаративистік философтардың деректораты өтіп, философтар өздерінің ойларын ортаға салады. 1993 жылы Гавай университетінің негізінде компаративистикалық философияның еуропалық қоғамы ашылды. Өзінің тарихи дамуы барысында əлеуметтік философиялық компаративистика тарихи философиялық таным процесінде теорияда да методикада да жаңа құндылықтар мен жаңалықтарға ие болып отырды. Əлеуметтік тарихи практикадағы пайда болып жатқан өзгерістерге байланысты, Батыс пен Шығыстың диалогының дамуы барысында, əр түрлі философиялық бағыттағы ойшылдар тарихи-əлеуметтік философиялық компаративистиканың философиялық ғылымдардың бір саласы ретінде дербес түрде өз алдына құрылуына атсалысты.

Адамдар күнделікті өмірде бұрыннан белгілі кейбір құбылыс, мəселе жайында қаншама ой толғанғанымен, ол құбылыс, мəселе сол күйінде бейтаныс, анықталмаған болып қала беретіні жиі кездесетін жайт. Неғұрлым мəселенің анығына қол жете бергенде, соғұрлым құпиясы да қалыңдай түсетін сияқты. Дəл осыған қатысты қытай халқының ежелгі дүниетанымы Дао ілімі туралы айтуға болады. Бұл ілімге неғұрлым тереңдей бергенде, жауаптан гөрі сұрақтары арта түседі.

Əуел басында қытай философиясын тереңдей зерттеуге ден қойған еуропалықтар əдетте христиан дінінің миссионерлері болған. Олар Қытайға ене бастағаннан бері, Еуропада Азияның шығыс жағалауында орналасқан алыс экзотикалық патшалықтың сипаты «Əйгілі Дао ілімін», оның мемлекеттік кеңесші, дəрігер, бал ашушы, маг, тіпті əскер өнерінің шеберлері рөлдерін үйлестіретін ерекше қызметшілері туралы айтпай болмайтын-ды. Даоның бейнесі, оның жан-жақты əрекеті, əсіресе бойына терең мистика мен қатаң ғылымды таң қалдыра сыйғызатын даостардың  ілімі Қытайға келген еуропалықтарға əншейін түсініксіз, үйреншіксіз болғандықтан, олардың көбісі Дао ілімін шындап қарастыра алмай, Дао ілімінің қайталанбас белгілерін «шығыс экзотикасына» жатқыза берген. XX ғасырдың жартысына дейінгі ұзақ уақыт бойы Қытайды зерттеуші батыс ғалымдар даосизмнен ғылыми білім жəне діни культ элементтері араласқан алуан түрлі халықтың наным- сенімдерінің жинағын көрген. Ешкімді де мұндай əділетсіздік пен қисынға келмейтін бағалау абыржытқан емес. Оны былай түсіндіруге болады: өзінің қалыптасқан көзқарастарына салмақты аль- тернативаны қабылдаудан гөрі, қандай да бір түсініксіз ілім, құбылысты қашан да адасу, жөнсіздік деп жариялау жеңіл болмай ма?

1 2