Құқық

Құқық

Талап және онымен байланысты талапқа құқық ұғымдары азаматтық іс жүргізу құқығы теориясында  ең  күрделі ұғымдардың  бірі болып  саналады.  «Талап» рим  құқығында белгілі болған «actio» терминінен шыққан, латын тіліндегі бұдан өзге атауы – «petitio». Орыс тілінде «иск» деген терминмен белгіленген. Азаматтық іс жүргізу құқығы бойынша әдебиеттерде талаптың түсінігіне қатысты әртүрлі көзқарастар айтылады және олар белгілі бір дәрежеде осы құқық саласындағы ғалымдардың әртүрлі топтарының ой - пікірлерін, ұстанымдарын білдіреді.

Қазақстан Республикасының 13 шілде 1999 жылы қабылданған азаматтық іс жүргізу кодексінің екінші тарауында азаматтық іс жүргізудің міндеттері мен қағидалары көрініс тапқан болатын. Азаматтық іс жүргізудің негізгі қағидаларының қатарына заңдылық қағидасы жатады. Заңдылық қағидасы аталған кодекстің 6 - бабында былай деп көрсетілген: “Сот істерді азаматтық сот ісін жүргізу тәртібімен шешу кезінде Қазақстан Республикасы Конституциясының, осы Кодекстің, басқа да нормативтік құқықтық актілердің талаптарын дәлме - дәл сақтауға міндетті, соттардың, адам мен азаматтың конституцияда баянды етілген құқықтарына және бостандықтарына қысым жасайтын заңдар мен өзге де нормативтік құқықтық актілерді қолдануға құқығы жоқ.

Қазақстан Республикасы Парламентінің өкілді билік органы ретіндегі ерекшелігіне келетін болсақ, Парламенттің өкілді сипаты негізінен, оның тұтастай қызметінен көрінеді. Конституция талабына сәйкес, Парламенттің негізгі қызметі заң шығару екендігі бізге белгілі. Қазақстан Рсепубликасы Конституциясының 40-бабында Парламент заң шығару және өкілді орган екендігі белгіленген. Парламенттің өкілді орган ретіндегі қызметін осы нормадан алады.

Қазіргі азамат өркениетінің алдыңғы қатарлы құндылықтарының және әлемдік саяси ойдың даму сатылары мен бүгінгі бағыттарын білу қазақ жұртшылығына аса қажет. Қазіргі таңда мемлекеттің өзі түбірлі, күрделі өзгерістерге ұшырағанын көреміз. Азаматтық қоғамның одан әрі дамуына сот жүйесінің тигізер әсері де, мәні де жоғары. Демек, Қазақстан Республикасындағы сот билігі сотта іс жүргізудің азаматтық, қылмыстық және заңмен белгіленген өзге де нысандары арқылы жүзеге асырылады. «Қазақстан Республикасының сот әділдігін тек сот қана жүзеге асырады,» - деп Ата заңымызда бекітілген. Мемлекет Басшысы Н.Ә. Назарбаев Судьялардың IV съезінде сөйлеген сөзінде сот - құқықтық реформа «сот жүйесінің тиімділігіне байланысты түбегейлі проблемаларды шешуді көздейді, бұл мемлекеттің әрі қоғамның басты назарында болуы керек деп атап көрсеткен».

Мемлекеттік билікті үш тармаққа бөлудің классикалық теориясы осыдан 200 жылдан астам уақыт бұрын жасалғаны белгілі. Осы уақыт ішінде адамзат пен қоғамның сан алуандылығына байланысты мемлекеттік билік аясында жаңа институттар мен тетіктер қалыптасты. Бұл теориядан тысқары мемлекеттік биліктің жаңа тармақтары да пайда болды. Мемлекет атынан әрекет ету құқығы жаңа мемлекеттік билік және өзге органдарға, құрылымдарға берілді немесе олар оны өз табиғатына орай иемденді.

Мазһаб дегеніміздің құқықтық мәні – құқықтық мектеп дегенге саяды. Х-ХІ ғасырларға келіп, ислам діні көп аумақты қамтуы нәтижесінде мұсылмандық мектептер пайда болып, орнығуы себепті исламдық жолдар қалыптасты. Ислам екіге бөлініп, бірі-суниттік, екіншісі – шииттік жолды ұстанды. Оның үстіне суниттер: имам Ағзамдық, ханбалиттік, мәликиттік және шафийлық жолдарға, ал шииттер  өте  көп  ағымдарға  жіктеле  түсті. 

Мал шаруашылығына негізделген өмірдің ХІХ ғасырларға дейін созылып келуінің негізгі ерекшеліктерін этнограф ғалым Ж. Артықбаев былай түсіндіреді: “Основным видом материального производства в Казахстане вплоть до последних десятилетий ХІХ в. было скотоводство. Как земледелие для оседлых обществ, так скотоводство для кочевников являлось главным источником благосостояния и богатства.

Адамзат баласы мына қара жерде пайда болғалы бері небір оқылым заманалар өтіп, қаншама ұрпақтар жалғасын табуда. Алайда, өзге жаратылыстардан адамзат баласы ақылды сана – сезімі күшті болғанымен нағыз әділетті, нағыз мамыражай қоғам құра алмай келеді.

Тарихқа көз жүгіртетін болсақ, өзінің егемендігін сақтаған конфедерациялық мемлекеттік бірлестіктердің көптеп кездесетіндігін көре аламыз. Мұндай мемлекеттік бірлестіктер тарихи даму кезеңдерінің әрбір тұсында ұшырасып отырады. Кейіннен олар жойылып кетіп отырды немесе федеративтік мемлекеттік құрылымға ауысып отырған жағдайлар көптеп кездеседі.

Көшпелі қазақ қоғамындағы билер кеңесі мемлекеттік маңызды мәселелерді шешкен органдардың бірі болып табылады. Егер билер кеңесінің қалыптасуы мен дамуы тарихына терең үңілетін болсақ, бұл орган жүйесінің ежелгі көшпелі даладағы дәстүрдің жалғасы екендігін көреміз. Билер кеңесінің бастаулары ғұн, үйсін дәуірлеріне барып тіреледі. Ал қазақ хандығы құрылғаннан кейін, көптеген ғалымдар мойындап жүргендей, Тәуке хан тұсында билер кеңесі, өзінің дамуының аппогейіне жеткендей болды. Билер кеңесі осы кезеңде дараланып, мемлекеттің сыртқы және ішкі саясатының маңызды мәселелерін шешетін органға айналды. Билер кеңесінің осы бір гүлдену тұсы қазақ аңыздарында осы күнге дейін сақталғанын жақсы білеміз.

Ноғайлы дәуірі Еуразиядағы кең далада ерекше роль атқарған көшпелі қоғамның саяси және құқықтың дамуында маңызды із қалдырған кезеңнің бірі болып табылады. Ноғайлы дәуіріндегі көшпелі қоғамының, қоғамдық ойының маңызды мұраларының бірі батырлар жыры екендігі белгілі. Батырлар жыры осы кезеңде айшықталып, негізін қалады десек артық айтқандық емес. Ежелгі дәуірлерден бері жырланып келе жатқан барлық түркі халықтарына ортақ батырлар жырының дәстүрі осы кезеңде айшықталды.

Заң әдебиетінде, тәжірибелік және теориялық маңызы зор еңбекті қорғау институтының мәні мен мазмұнын түсінуге, ұғуға, басқаша айтқанда оның түсінігін ашып көрсетуге көңіл бөлінгенімен, әлі де шешілмеген сұрақтар мен мәселелер бар. Біздің ойымызша, еңбекті қорғаудың маңызды белгілерін табу үшін  оның түсінігін, мазмұнын әрі әлеуметтік, әрі құқықтық тұрғыдан қарастырған жөн.

2009 жыл 28 тамызда қабылданған Қазақстан Республикасының 2010-2020 жылдарға дейінгі кезеңге арналған құқықтық саясат тұжырымдамасында ҚР Конституциясында әлеуметтік мемлекетті құрудың негізгі міндеттерінің бірі ретінде әлеуметтік құқықтарды қамтамасыз ету мен қазіргі әлеуметтік саясатты іске асырудың ықпалды тетіктерін одан әрі қалыптастыру болып табылатындығы айқындалған. Тұжырымдамада көрсетілгендей мемлекетіміздің кешенді, көпсалалы сипаттағы әлеуметтік-құқықтық саясаты әлеуметтік маңызы бар проблемалардың кең ауқымын шешуге бағытталған. Оған, атап айтқанда, білім беру және денсаулық сақтауды, халықты жұмыспен қамтамасыз ету мен әлеуметтік қорғауды, қоршаған ортаны қорғауды және төтенше жағдайларға жол бермеуді құқықтық реттеу жатады. 

Еңбек қатынастары дегеніміз өндіріске қатысушылар арасында қалыптасатын қатынастар. Бұл қатынастар құқықпен реттеледі, оның өзінде құқық нормалары еңбектену процессінде не тек оның нәтижесін алумен байланысты туындайтын қатынастарды ғана реттейді. Еңбек құқығының затына еңбек қатынастары жатады. Бұл қатынастардың жалғыз «еңбек» терминімен белгілеу реттеу затын бөлектегенде қандай да бір қиындық тудырады, себебі бұл терминнің мәндік, семантикалық мазмұны еңбек заңдары ықпал ететін еңбек қатынастарына қарағанда едәуір ауқымды.

Жаза өтеуден босатудың әлеуметтік функциясын: мемлекеттік репрессияны экономдауда; қылмыстық заңнаманың ізгілігінде; белгіленген институттың алдында тұрған мақсат толық не жартылай қол жеткізілген кезде оны қолдану жөнсіздігінде; босатылған адамды құқықтық мінез – құлыққа ынталандыруда; тергеу органдарын және түзеу мекемелерін «жеңілдетуде» көру дәстүрлі [1; 67-71, 10].

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 44
Яндекс.Метрика