Республикалық бюджетке салық түсімдерінің тиімділігш бағалау

Андатпа

Қазақстан Pecm бликасының егемендік алған жылдарынан бастап салық саясатын жетілдіру мақсатында мемлекетіміз салықтарды экономиканы дамыту, түрақтандыру ретінде қуатты экономикалық тетікретінде пайдаланып кслді.

Қазақстан Республикасының салық жүйесі маңыздылығы жағынан бірінші тұратын экономикалық жүйенің бір бөлігі болып табылады. Салық саясаты мемлекеттің мемлекеттік шығындарын, салық салу және мемлекет бюджетінің ахуалын өзгертуі бойынша толық жүмыс бастылықты, төлем балансының тепе-теңдігін қамтамасыз етуге және экономикалық өсуге бағытталған мемлекеттің іс-шарасы деп түсіндіруге болады. Салық саясаты ағымдық қана емес, болашақ кезеңге де бағытталады, яғни бүл ағымдық кезенге арналған тактика емес. салықтық стратегия. Erep де мемлекет қоғамдық корпоративті және жеке экономикалық мүдделерді үштастыруды мақсат ететін болса, онда тактика мен стратегия да бір болады.

Салық жүйесі бюджет жүйесінің маңызды бір бөлігі, себебі салық жүйесінің мазмүны мен мәні қоғамның әлеуметтік-экономикалық құрылысы орталықтандырылған басқару жүйесі арқылы реттеліп жетілдіріліп немесе өзгсртіліп отырады.

Kipicne

Салық - кез келген өркениетті мемлекеттің кіріс көзі. Әлемдік тәжірбие көрсетіп отырғандай салық пен несие қаржы жағынан реттеуді ұштастырып нарықтық экономиканы басқарудың анағұрлым тиімді түрі болып табылады. Қазіргі жағдайда салықтардың маңызы мен рөлін мемлекеттік органдарды қаржы ресурстарымен қамтамасыз ету шеңберінде ғана бағалауға болмайды. Макроэкономикалық реттеуде олардың маңызы барған сайын орта түсуде . Қазақстан тарихында тұңғыш рет Салық кодексі жасалғанда барлық маңызды сәттер барынша ескерілді. Салықты жетілдіру ұзақ даму жолынан өткен көптеген елдерге қарағанда, экономиканы жедел орнықтыру және дамыту қажеттігі ескеріле отырып Қазақстанда қоғамның талабына жауап бететін және нарықтық экономиканың жағдайына икемделген салық жүйесін жасауды шұғыл қолға алды.

Салық салынатын нысандарды және нақты пайданы айқындауда халықаралық тәжірбиеде қолданылып жүрген принциптерді пайдалануға жол ашу мақсатында өнімнің өзіндік құнына эсер ететін шығындардың жүйесі қайта қаралып, түпкі нэтижені көрсететін баланстық пайда ұғымы енгізілді. Жылдық жиынтық пайданы анықтаудың жолдары белгіленді. Нақты пайдаға ғана салық салынуы үшін салықтық есеп жүйесі қолданыла бастады.

Республика экономикасы шетелдік ин вести цияны тарту барған сайын ұлғая түсуіне байланысты Салық кодексінің бір тарауы халықаралық салық салу мэселесін қарады.

Салықтардың жэне бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдердің сомасы «Бюджет жүйесі туралы» заң мен тиісті жылға арналған республикалық бюджет туралы заңда белгіленген тэртіппен тиісті бюджеттердің кірісіне түседі [1].

Тақырыптың зерттелу дэрежесі. Бюджеттік жүйенің жеке теориялық жэне тэжірбиелік даму аспектілері мен салықтық түсімдердің эсерін көптеген ғалым экономистер өз еңбектрінде баяндаған.

Экономиканы тұрақтандыру жэне дамытудың факторларының бірі ретінде бюджет мэселесін элеуметтік - экономикалық даму мэселелерін зерттеуде маңызды үлес қосқан Қазақстан ғалымдары: Әубэкіров Я.А., Арын Е.М., Ильсов К.К., Сатқалиева В.А., Өтебаев Б.С., Жүнүсова Р.М., Жүйріков К.К., Бертаева К.Ж., Зейнельгабдин А.Б, Күлекеев Ж.А., Сүлтанғазин АЖ.Сейтқасымов Г.C., Елубаева Ж.М., Мамыров Н.К., С.Б. Байзақов, К.Б. Берентаев, С.¥. Жандосов, С.К. Жұмамбаев, Р.Е. Елемесов, және тағы басқалары [2].

Зерттеу әдістері

Салықтық түсімдер Салықтық кодексте белгіленген салықтар мен бюджетке төленетін басқа міндетті төлемдер болып табылады. Салықтық емес түсімдер - бюджетке төленетін міндетті, қайтарусыз төлемдер, байлаулы гранттар, сондай-ақ трансферттерден басқа, бюджетке тегін негізде берілетін ақша.

Кесте 1 РБ түсетін салықтар

Республикалық бюджетке түсетін салықтық түсімдер:

  • Корпоративті табыс салығы
  • Қосылған құн салығы
  • Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес ҚР аумағына импортталатын тауарларға акциздер
  • Газ конденсатын қоса алғанда шикі мұнайға акциздер
  • Үстеме пайдаға салынатын салық, бонустар, роялти
  • Жергілікті маңызы бар мемлекеттік ақылы автомобиль жолдары арқылы автокөлік құралдарының жүріп өткені үшін алынатын алымнан басқа Қазақстан Республикасының аумағы бойынша автокөлік құралдарының жүріп өткені үшін алым.
  • Телевизиялық және радиохабар ұйымдарына радио жиілік спекторын пайдалануға рүқсат бергені үшін алынатын алым.
  • Теңіз, өзен кемелері мен шағын кемелерді мемлекеттік тіркеу үшін алынатын алым
  • Дәрілік заттарды мемлекеттік тіркегені үшін алым
  • Азаматтық әуе кемелерін мемлекеттік тіркегені үшін алынатын алым
  • Радио жиілік спекторын пайдаланғаны үшін төленетін төлем
  • Жануарлар дүниесін пайдаланғаны үшін төлем
  • Кеме жүретін су жолдарын пайдаланғаны үшін төленетін төлем
  • Әкелінетін және әкетілетін тауарларға кеден баждары
  • Консулдық алым
  • Қазақстан Республикасының азаматтарының паспорттары мен жеке куәліктерін бергені үшін мемлекеттік баж
  • Жүргізуші куәліктерін бергені үшін алынатын мемлекеттік баж
  • Мемлекеттік нотариат кеңселері нотариустарының нотариалдық іс-әрекет жасағаны үшін алынатын мемлекеттік баж

Жергілікті бюджет (облыстық, республикалық маңызы бар қаланың, ауданның (облыстық маңызы бар каланың) бюджеттері. Бюджеттік кодекспен айқындалған түсімдер есебінен қалыптастырылатын және тиісті деңгейлердегі жергілікті мемлекеттік орғандардың, оларға ведомстволық бағынышты мемлекеттік мекемелердің міндеттері мен функцияларын қаржылық қамтамасыз етуге және тиісті әкімшілік- аумактық бірлікте мемлекеттік саясатты іске асыруға арналған орталықтандырылған ақшалай қоры болып табылады [3].

Зерттеу нәтижелері

Нарықтық экономиканы мемлекеттік реттеудің тиімді жүйесі елдің экономикалық дамуының және саяси тұрақтылықты ұстап тұруының маңызды шарты болып саналады. Қазіргі заманғы мемлекет экономикалық өмірді енжар бақылаушы болып табылмайды, керісінше мемлекет елдің шаруашылық- экономикалық өміріне белсенді түрде қатынасады және де керек кезінде елдің экономикасын тұрақтандыру үшін керекті шараларды да жүргізеді. Қазақстан Республикасының қазіргі уақытта инновациялық саясатты дамытуға байланысты нарық экономикасын реттеуде мемлекет және мемлекеттік бюджеттің атқаратын рөлі өте маңызды болып табылады [4].

Төмендегі кестеде республикалық бюджетке түскен салықтар берілген.

Кесте 2 Республикалық бюджеттің атқарылуы, (млн.теңге)

Атауы

2017 ж.

2018 ж.

2019 ж.

Абс ауытқу

Өсу қарқыны

2018 ж/

2017 ж

2019 ж/

2018 ж

2018 ж/ 2017ж

2019 ж/

2018 ж

I. Кірістер

9691789

8789005

10592324

-902784

1803319

-9,31

20,52

Салықтық түсімдері, оның ішінде:

4848028

5694904

6835513

846876

1140609

17,47

20,03

корпоративтік табыс салығы

1538785

1687577

1974763

148792

287186

9,67

17,02

қосылған қүн салығы

1664699

2034314

2693127

369615

658813

22,20

32,39

акциздер

80980

95278

106498

14298

11220

17,66

11,78

Салықтан тыс түсімдер

159882

151348

279410

-8534

128062

-5,34

84,61

Негізгі капиталды сатудан түскен түсімдер

4345

2361

9506

-1984

7145

-45,66

302,63

Трансферттерді ң түсімдері

4679534

2940391

3467894

1739143

527503

-37,16

17,94

II. Шығындар

10677506

9334733

11469071

-1342773

2134338

-12,58

22.86

1. Жалпы сипаттағы мемлекеттік қызметтер

493888

442403

562706

-51485

120303

-10,42

27,19

2. Қорғаныс

428746

516581

709872

87835

193291

20,49

37,42

3. Қоғамдық тәртіп. қауіпсіздік, құқықтық, сот, қылмыстық- атқару қызметі

549102

647942

684758

98840

36816

18,00

5,68

4. Білім беру

464569

473825

611258

9256

137433

1,99

29,01

5. Денсаулық сақтау

1018628

1071175

1197100

52547

125925

5,16

11,76

 

6. Әлеуметтік көмек және әлеуметтік қамтамасыз ету

2129993

2578844

3270193

448851

691349

.

21,07

26,81

7. Түрғын үй- коммуналдық шаруашылық

198342

221217

328221

22875

107004

11,53

48,37

8. Мәдениет, спорт, туризм және ақпараттық кеңістік

140684

150788

135963

10104

-14825

■—'

7,18

-9.83

9. Отын- энергетика кешені және жер қойнауын пайдалану

89066

78225

84891

-10841

6666

-12,17

8,52

10. Ауыл, су, орман, балық шаруашылығы, ерекше қорғалатын табиғи аумақтар, қоршаған ортаны және жануарлар дүниесін қорғау, жер қатынастары

244938

268909

371216

23971

102307

9,79

38,05

11. Өнеркәсіп, сәулет, қала қүрылысы және қүрылыс қызметі

8884

8674

18761

-210

10087

-2,36

116,29

12. Көлік және коммуникация

675902

552959

628273

-122943

75314

-18,19

13,62

13. Өзгелер

2278937

155490

603558

-2123447

448068

-93,18

288,17

14. Борышқа

қызмет корсету

458102

585909

677834

127807

91925

27,90

15.69

15.

Трансферттер

1497726

1581791

1584468

84065

2677

5,61

0.17

III. Таза бюджеттік кредит беру

174971

131654

250348

-43317

118694

-24,76

90,16

Бюджеттік кредиттер

282484

250269

381647

-32215

131378

-11,40

52,49

 

Бюджеттік кредиттерді өтеу

107513

118615

131299

11102

12684

10,33

10,69

IV. Қаржылық активтермен болатын операциялар бойынша сальдо

196287

51806

169170

-144481

117364

-73.61

226,55

Қаржылық активтерді сатып алұ

196287

51806

169170

-144481

117364

-73.61

226,55

V. Бюджет тапшылығы (профициті)

-1356975

-729188

1296266

627787

-567078

-46.26

77,77

VI. Бюджеттің тапшылығын қаржыландыру (профицитті пайдалану)

1356975

729188

1296266

-627787

567078

-46.26

77.77

Кесте мәліметі бойынша республикалық бюджет кірістері 2017 жылы 9691789 млн. теңге болса, 2018 жылы кірістер 9,31% азайды да 8789005 млн. тенге болды. 2019 жылы кірістер 10592324 млн. теңгеге дейін артты, бұл өткен мерзімнен 20,52% артық, яғни 1803319 млн. теңгеге.

Қорытынды

Салықтық түсімдер кірістердің негізгі бөлігін құрайды. Баска да елдердегі сияқты, түсімнің осы түрі бюджеттік салық жүйесінің негізі болып табылады, себебі бұларсыз мемлекеттің өміршеңдігі және мемлекеттік бағдарламаларды жүзеге асыру мүмкін емес. Салықшыларды салықтар көмегімен жеке және заңды тұлғалардың қаржылары мобилизияцияланады және қайта бөлінеді. Дамыған елдердің орталық бюджетінде олардың үлесі 80- 90% құрайды. Заң теориясы бойынша салықтар жалпы мемлекеттік және жергілікті болып бөлінеді.

 

Әдебиет:

  1. «Салық және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер туралы» Қазакстан Республикасының кодексі. - Алматы: LEM. 2017 ж.
  2. «Қаржы» Құллыбаев C.Ынтықбаева С.Ж.. Мельников В. Д. 2011 ж 208 б.
  3. «Налоговое право Республики Казахстан» Баранбаева А.Е. 2012 ж.
  4. Үмбетәлиев А.Д., Керімбек F.E. «Салық және салық салу» Алматы. Экономика, 2006. 806.
Жыл: 2020
Категория: Экономика