Психология

Уақытты минуттар бойынша дəл есептеу мүмкін емес. Сіз бағдарламаны жазғанда, жай ғана шамамен оның уақытын есептеуге тырысыңыз. Мысалы, кез келген рөлдік ойын əдетте бір сағат, көп дегенде бір жарым сағат алады. Бір жарым сағаттан көп созудың мəнісі жоқ – адамдар шаршап кетеді. Сондықтан, егер ойын ұзағырақ болса, сіз оны қысқартасыз, ал егер қысқа болса, сіз оны созасыз, немесе шағын екі ойын өткізесіз. Өйткені, əрқашан сəл ұзағырақ сөйлеуге, түсініктемелерді өрістетуге болады жəне керісінше. Егер ойын бейнекамераға түсірілетін болса, сəйкесінше, талдау мен талқылау уақыты артатындығын есепке алу қажет. Егер сіздерде уақыт қалатын болса, қатысушылардан осы ойында тағы не көргендіктерін сұрауға, содан соң өзіңізге түсініктеме беріп өтуге болады.
2011
Данди стресс сұрақнамасының қазақ тілді нұсқасын бейімдеу туралы

Тұлғалық сұрақнамалар өмір іс-əрекетінің барлық саласында адамның психологиялық ерекшеліктерін бағалауда кең қолданылуына байланысты тұлғаны зерттеудің ең тиімді əдістерінің бірі болып саналады. Сонымен бірге, практикалық психология саласы халықаралық ғылыми зерттеулерде қолданылатын тұлғалық сұрақнамалардың валидтілігі мəселесіне ерекше мəн береді. Осындай сұрақнамаларға Данди стресс сұрақнамасын (ДСС) жатқызуға болады.
2011

Мақалада бірлескен іс-əрекеттің ерекшеліктері психологиялық зерттеудің пəні ретінде қарастырылған. Бірлескен іс-əрекеттің жүелік негізі ретінде мақсатқұрылым процестері анықталған. Бірлескен іс-əрекеттің жетекші факторы болып қарым-қатынастың құрылымдық функциясы көрсетілген. Психикалық функциялардың дамуы  түрлі  функциялардың  жетілуі  жолымен  емес, ал едəуір күрделі іс-əрекеттерді реттеуге мүмкіндік беретін олардың жүйелерге бірігуі жолымен жүретініне көңіл аударған болатын. Осылайша ол психологиялық жүйелердің құрылуының маңызды сəттерінің бірі ретінде эмоциялар мен бағдарлардың байланысына тура көрсетті. Өзін-өзі реттеуге деген қабілеттің қалыптасуы бір субъектіде бұрын екі субъекті арасында бөлісілген қызметтің қосылуы процесінде жүзеге асады деп есептеуге болады. Қарым-қатынас ақпараттық жалпы қорды ғана қамтамасыз етпейді. Сонымен қатар мағыналақ құрылымдардың жалпы қорын қалыптастырады жəне дамытады.
2012
Оқыту процесінің психофизиологиялық негіздері

Кредиттік жүйелік оқытудың белгісі ретінде оқушылардың пəндерді меңгеру барысындағы жекеленген траекториясы болып табылады. Осыған орай олардың тұлғалық қасиеттерін, келешек мамандардың эмоциялық жəне когнитивті сфераларын зерттеу маңызды болады. Мидың сол жəне оң жартышарларының қызметтерінің арақатынасы (мидың функциялық асимметриясы) биологиялық пен (эволюциялық, этностық) əлеуметтік аспектілеріне, сонымен қатар, жалпыпсихологиялық өзектілікке ие болады. Ойлаудың стильдік ерекшеліктерін түсіну үшін  ол болжамға сəйкес мидың оң жартышары оқыту (үйрету) үрдісінде дедукция қағидасы бойынша жұмыс істейді, яғни алдымен ақпаратты синтездеуді, содан соң талдауды жүзеге асырады. Ал мидың сол жартышары, алдымен, тітіркендіргіштерді талдап, содан соң оларды синтездеп, индукция қағидасы бойынша жұмыс істейді. Сонымен, мектеп жəне жоғары оқу орындарында оқыту процесі МФА көрсеткіштеріне байланысты ұйымдастырылса жəне оның негізінде білім алушының психикалық ерекшеліктері есепке алынса, академиялық көрсеткіштердің нəтижесі жақсарары анық.
2012

Бұл мақалада авторлар бала дамуындағы эмоциялық интеллектінің мектепке дейінгі кезеңдегі ерекшеліктерін жан-жақты қарастырған. Жалпы баладағы эмоциялық интеллектінің қалыптасу ерекшеліктері мен қалыптасуына қандай факторлардың əсер ететіндігі жөнінде ақпараттар берілген. Мектепке дейінгі кезеңдегі дайындықтан өту барысында баланың сауатын ашу үдерісіне көп мəн берілгенімен оның эмоциялық өмірі шет қалып қояды. Мектепке дейінгі дайындық сатысында педагогтар, ата-аналар баланың эмоциялық қырына, əсіресе эмоциялық интеллектіне мəн берсе, бала болашақта, мектепте қалыптасатын қарым-қатынас барысында өзгелердің эмоциясына тезірек бейімделіп, жағымды эмоциялық байланыс қалыптастырар еді.
2012
Кəсіби іс-əрекетке тұлғалық дайындық мəселесінің психологиялық ерекшеліктері

Мақалада кəсіби іс-əрекетке тұлғалық дайындық мəселесінің психологиялық ерекшеліктері мен дайындықты қамтамасыз ететін оқыту үдерісіндегі білім беру тəсілдері қарастырылған. Нақты тақырыпты зерттеу қазіргі уақытта ешқандай өзектілігін жоғалтқан жоқ. Себебі болашақ мамандарды дайындау мəселесі, олардың бойларында тұлғалық, кəсіби  құзыреттілікті  қалыптастыру өте жоғары мəнге ие. Сондай-ақ эксперименттік жұмыстардан алынған көрсеткіштердің өңделген қорытындылары келтірілген. Эксперимент барысындағы құзыреттілік компонеттерінің қалыптасу деңгейінің көрсеткіштері, мамандардың коммуникативті құзыреттілігінің қалыптасу деңгейінің көрсеткіштері, эксперименттік жəне бақылау тобы студенттерінің кəсіби құзыреттілігінің қалыптасуының (эксперименттің басы мен соңы) даму деңгейі көрсеткіштерінің динамикасы сызба түрінде көрсетілген.
2012

Қазақ халқының трайболизмі  – халықтың бірнеше ғасырлар  бойы қалыптасқан этникалық  қасиеті. Жүздер  мен ұлыстарға бөліну Қазақстанда бар жəне қазақ халқының ажырамас бір бөлігі болып табылады. Қазақстан қоғамында жүзге бөліну сияқты тарихи-этнографиялық ерекшелік болған, өйткені ол көптеген адамдардың санасында төл мəдениеттің сақталуы үшін маңызды рөл атқарған. Əлеуметтік трайбализм – өзара көмек институттары арқылы ру мүшелеріне əлеуметтік көмек көрсету үшін генеалогиялық байланыстар негізінде белгілі бір топтардың тілектестік білдіру түрі. Көшпенді қазақтарда милиция да, балалар үйі де, қарттар үйі де жəне т.б. болмағандығы біздің бəрімізге белгілі, ал барлық осы «органдардың» маңызды функциясын ру-тайпа қауымдастығы өзі атқарған. Ру белгіленген салт жораларының негізінде ішінде тығыз да тұрақты қарым-қатынас жүретін қайсыбір корпорация ретіндегі, туыстық байланыс сезімдеріне негізделген аса маңызды əлеуметтік факторға айналады. Оның негізінде ру мен ұлт теңгерімі жатыр. Осылайша, қазақ əрқашан шағын рулық қауымдастыққа кіріккен күйде болады. Сондай-ақ бұл жүйе табысты қызмет еткен, дала төсіндегі жалпы тəртіпті ұстап тұрған, бірақ ол жетілмеген еді, өйткені жалпымемлекеттік міндеттерді шешу, мысалы, сырттан жасалған шабуылдарды тойтару үшін күштердің шоғырландырылуын қамтамасыз ету мүмкіндігін бермейтін. Қазақ халқының ру-тайпаларға бөлінуі, олардың шағын қауымдастыққа кірігуі бұл этностың айрықша белгісі, оның негізгі өзегі, руларды өзара байланыстыратын жəне қазақ қоғамы мен мемлекетін «төменнен» бастап құратын кристалдану орталығы болып табылады. Бұл жалпы нормадан ауытқыған құбылыс емес. Ол қолданыстағы саяси жүйенің ажырамас белгісі болып табылады, əлеуметтік-экономикалық даму мен саяси мəдениетке сəйкес келетін, өзіндік ерекшелігі де бар. Табиғи-климаттық жағдайлары мен географиялық орналасуына қарай ру-тайпаға бөліну қазір республиканың оңтүстік аймағында неғұрлым тұрақты сақталған. Əрине, мыңдаған жылдар бойы сынақтардан өткен, халықтың көп ғасырлық өмірлік тəжірибесімен шыңдалған, өндірісте, үлестіруде, діни əрекеттерде, басқаруда жəне т.б. анықтаушы рөл атқарған əлеуметтік-экономикалық байланыстар түрлері, өз идеологиясы бар ру-тайпа қатынастары тарих сахнасынан бірнеше жыл ішінде жəне тіпті екі-үш ұрпақ ауысқанда да жоғалып кете қойған жоқ. Бірақ сыртқы жəне ішкі факторлар əсерінен олар түрлерін өзгертті. Көшпенді қоғамның дəстүрлі құрылысына, сондай-ақ Қазақстанның Ресей империясына қосылуы əсер етті, Ресей империясы бүкіл ХІХ ғасыр бойы қазақ қоғамын басқаруды жеңілдете жəне оны жалпыресейлік заңдарға бейімдей алатын ұйымдастыру нысанын табуға əрекет жасады. Ұлттық сананы əрі қарай өзгерту ХХ ғасырдың 20-40 жылдарында байқалды. Осы кезеңде ру-тайпа бірліктері функцияларының түбегейлі қысқаруы орын алды. Осылайша, қазіргі уақытта қазақстандық қоғамның жүздер мен руларға бөлінуі алғашқы түп-тамырын сақтай отырып, саяси институт ретіндегі өзінің өзектілігін біртіндеп жоғалтуда, ол қоғамның саяси жай-күйіне, ең алдымен, жоғары билік тобына іріктеу үдерісіне қатты ықпал етпейді.
2013